الهيات فمينيستي؛ مبارزه با تبعيض جنسيتي‏

نقد انديشه

رأفت حسن: مجله زنان، شماره 113 چكيده: نويسنده معتقد است پيش فرض‏هاي مردسالارانه و تفسير ناصوابِ مسلمانان از متونِ ديني سبب شده است مرد را برتر و زن را جنس دوم تلقي نمايند بنابراين بايد با قرائت جديد از دين موقعيت مستقل زن را اثبات كرد و نشان داد كه اسلام دين برابري و تساوي زن و مرد است. جوامع مسلمان تا به امروز غالباً و به شدت مردسالار مانده‏اند؛ بدين معنا كه منابع اصلي سنت اسلامي ـ يعني قرآن (كه مسلمانان معتقدند كلام خداست و از طريق جبرئيل بر پيامبر نازل شده است)، سنت (عمل پيغمبر اسلام)، حديث (سنت‏هاي شفاهي نسبت داده شده به پيامبر) و فقه (الهيات يا فلسفه حقوق) همگي فقط از سوي مردان مسلمان تفسير شده‏اند، مرداني كه تعيين موقعيت هستي شناختي، الهياتي، جامعه شناختي و معاد شناختي زنان مسلمان را وظيفه خود دانسته‏اند. آنچه بايد در مرحله نخست انجام شود بررسي زمينه كلامي‏اي است كه همه مباحث ضد زنان از آن ريشه گرفته است تا معلوم شود آيا مي‏توان اثبات كرد كه از ديدگاه اسلام عرفي، مردان و زنان، به رغم تفاوت‏هاي بيولوژيكي و ساير تفاوت‏ها، اساساً و ذاتاً برابرند. در سنت مسلمانان، مانند سنت يهوديان و مسيحيان، سه فرض كلامي وجوددارد كه برتري مردان نسبت به زنان بر پايه آنها بنا شده است. اين سه فرض عبارت‏اند از: 1. مرد، نخستين آفريده خداوند است، زيرا عقيده بر اين است كه زن از دنده مرد خلق شده است. بنابراين، به لحاظ هستي شناختي، زن موجودي فرعي و ثانوي است؛ 2. زن عامل اوليه چيزي است كه عموماً به‏عنوان «هبوط بشر» يا خروج بشر از بهشت عدن تلقي مي‏شود. بنابراين بايد با همه دختران حوا با ديده ترديد و تحقير نگريست؛ 3. زن نه تنها از مرد، بلكه براي مرد آفريده شده است و اين امر از او موجودي صرفاً ابزاري مي‏سازد نه موجودي اصيل. سه پرسش كلامي كه فرضيات فوق مي‏توانند پاسخ آنها تلقي شوند، از اين قرارند: 1. زن چگونه آفريده شده؟ 2. آيا زن مسئول هبوط مرد است؟ 3. چرا زن آفريده شد؟ زن چگونه آفريده شد؟ عامه مسلمانان، مانند عامه مسيحيان يا يهوديان، معتقدند آدم نخستين مخلوق خداوند بود و زن از دنده آدم خلق شد. اين اسطوره به وضوح ريشه در برداشت يهوديت از آفرينش در سفر پيدايش (24 ـ 2:18) دارد و هيچ بنيادي در قرآن ندارد. قرآن خلقت انسان را در شرايطي كاملاً برابر (براي زن و مرد) توصيف مي‏كند. در 30 عبارت قرآني يا بيشتر، كه با موضوع خلقت انسان مرتبط است، براي انسان از عبارات و كلمات عام استفاده شده است (الناس، الانسان، بشر). همچنين در قرآن هيچ اشاره‏اي به حوا وجود ندارد. كلمه آدم 25 بار در قرآن به كار رفته اما در 21 مورد از آن به عنوان نماد انسان خودآگاه استفاده شده است. بايد اشاره كرد كه «آدم» كلمه‏اي عبري است (ريشه گرفته از آداما به معناي خاك) و عموماً به‏عنوان اسم جمع به‏كار مي‏رود كه به انسان به‏طور كلي و نه به يك شخص مذكر اشاره مي‏كند. تحليل و توصيف قرآن از خلقت انسان نشان مي‏دهد كه قرآن عبارات مؤنث و مذكر را به گونه‏اي برابر براي وصف خلقت انسان‏ها از منبعي واحد به كار مي‏برد. حال سؤال اين است كه اگر قرآن تمايزي بين خلقت مرد و زن قائل نيست ـ كه قطعاً چنين است ـ پس چرا مسلمانان معتقدند حوا از دنده آدم آفريده شده است؟ بعيد است مسلمانان اين ايده را مستقيماً از سفر پيدايش گرفته باشند. به احتمال زياد، داستان خلقت حوا از دنده آدم از طريق ادبيات صدر اسلام وارد سنت اسلامي شده است. در صحيح بخاري و صحيح مسلم احاديثي در اين زمينه آمده است كه دو مورد آن ذكر مي‏گردد: 1. «با زنان به خوبي رفتار كنيد، زيرا زن از يك دنده خلق مي‏شود و خميده‏ترين قسمت دنده قسمت بالاي آن است. پس اگر سعي كنيد آن را راست كنيد، مي‏شكند. اما اگر آن را به حال خود رها كنيد، خميده خواهد ماند. پس با زنان به خوبي رفتار كنيد.» «زن مانند دنده است. اگر سعي كنيد او را راست كنيد، مي‏شكند. لذا اگر مي‏خواهيد از او بهره‏مند شويد، زماني اين كار را بكنيد كه هنوز اندكي خميدگي دارد.» احاديث فوق احاديثي ضعيف هستند و متن آنها نيز به وضوح با برداشت قرآن در مورد خلقت انسان در تضاد است. همه علماي مسلمان درباره اين اصل وفاق دارند كه هر حديثي كه با قرآن در تضاد باشد، نمي‏تواند به‏عنوان حديث معتبر پذيرفته شود. لذا بايد از احاديث فوق ـ به دليل ضعف محتوا و سنديت آنها ـ اجتناب كرد. از نظر كلامي، موقعيت فروتر زنان در سنت مسلمانان (و نيز در سنت مسيحي و يهودي) با داستان خلقت حوا از دنده (خميده) شروع شده است. تغيير موقعيت او مستلزم بازگشت به نقطه خلقت و تصحيح آن است. با توجه به شيوه‏هايي كه اين داستان مورد استفاده قرار گرفته، اهميت آن (در شكل‏گيري نگرش مسلمانان نسبت به زنان) غير قابل انكار است. موضوع خلقت زن از بُعد الهياتي، نسبت به ساير ابعاد، اهميت بيشتري دارد، زيرا اگر خداوند، كه ارزش دهنده نهايي است، مرد و زن را برابر خلق كرده است، نمي‏توانند پس از خلقت نابرابر باشند. همچنين اگر خداوند زن و مرد را نابرابر خلق كرده باشد، ذاتاً نمي‏توانند پس از خلقت برابر شوند. اگر اين نگرش كه خداوند زن و مرد را برابر آفريده است ـ كه تعاليم قرآن نيز همين است ـ پذيرفته شود، ديگر نمي‏توان نابرابري موجود بين زن و مرد را امري الهي محسوب كرد، بلكه بايد اين نابرابري را تحريف طرح اصلي خداوند براي بشريت دانست. آيا زن مسئول هبوط مرد است؟ پاسخ مسلمانان به سؤال فوق، مانند يهوديان و مسيحيان، عموماً مثبت است، هر چند اين پاسخ در قرآن تأييد نمي‏شود. لازم به ذكر است كه برداشت قرآن از واقعه هبوط به نحو بارزي با برداشت انجيل از اين واقعه متفاوت است. «در حالي كه در سفر آفرينش در اين مورد كه چرا افعي حوا، يا آدم و حوا هر دو، را وسوسه مي‏كند هيچ توضيحي داده نشده است، قرآن علت فريب خوردن زوج انساني از شيطان را در بهشت به وضوح در چندين عبارت بيان مي‏كند.» براي نمونه نك: حجر: 36 ـ 43؛ بني اسرائيل: 61 ـ 64؛ كهف 50 ؛ ص: 71 ـ 85. سرپيچي شيطان از دستور خداوند در سجده و تعظيم به آدم، به معناي فرمانبرداري از او، از اين اعتقاد شيطان ناشي مي‏شود كه خود را به جهت آنكه از جنس آتش است از فرمان اساساً برتر از آدم مي‏داند كه موجودي خاكي است. وقتي شيطان به دليل تكبرش محكوم مي‏شود و به دستور خداوند با خفت و خواري اخراج مي‏شود، خداوند را به مبارزه دعوت مي‏كند. مدعي مي‏شود به خدا ثابت خواهد كرد كه آدم و فرزندانش ناسپاس و ضعيف‏اند و به سادگي در دام وسوسه مي‏افتند و در نتيجه در خور احترامي نيستند كه خدا به آنها مي‏گذارد. شيطان بي‏آنكه تمايلش را براي غلبه بر انسان پنهان كند، از خداوند مهلت مي‏خواهد و تا زمان موعود به او مهلت داده مي‏شود. خداوند نه تنها به او مهلت مي‏دهد، بلكه از او مي‏خواهد از همه تزوير، وسوسه و قدرتش در جهت حمله به انسان استفاده كند و ببيند آيا انسان از او تبعيت خواهد كرد يا نه. از آن پس، نمايشي عظيم از تضاد ابدي بين خير و شر، كه در وجود انسان متجلي است، آغاز مي‏شود تا او از اقتدار اخلاقي خود استفاده كند و بين درست و نادرست دست به انتخاب بزند. بر اساس داستان قرآني، آنچه براي زوج انساني در بهشت رخ مي‏دهد، پيامد مواجهه خدا و شيطان است. در پي اين رويداد، به زوج انساني دستور داده مي‏شود به درخت نزديك نشوند مبادا كه جزو ظالمان گردند. آنها با وسوسه شيطان از فرمان خدا سر مي‏پيچند. در سوره الاعراف، آيه 23، آن دو در پيشگاه خدا اعتراف مي‏كنند كه به خود ظلم كرده‏اند و از صميم قلب خواستار بخشايش و رحمت خداوندند. به آنها گفته مي‏شود خارج شويد و از بهشت فرود آييد. اما قرآن در خطاب به آنها تنها يك بار (در سوره طه، آيه 123) از صيغه تثنيه استفاده مي‏كند و در ساير موارد از صيغه جمع به كل بشريت اشاره مي‏كند. گرچه در قرآن به هيچ هبوط يا گناه اوليه‏اي اشاره نشده است، ارتباط قصه‏اي كه در سفر آفرينش آمده با انسان هبوط يافته و تمايلات جنسي غير مجاز (كه نقش عظيمي در تداوم اسطوره شر زنانه در سنت مسيحي ايفا مي‏كند) هنوز در ذهن بسياري از مسلمانان وجود دارد و تأثيري بسياري منفي بر زندگي ميليون‏ها زن مسلمان به‏جا گذاشته است. اظهار نظر زير از مودودي، يكي از بانفوذترين علماي اسلامي معاصر، نمونه تفكر بسياري از مسلمانان است: «غريزه جنسي بزرگ‏ترين ضعف نوع بشر است، به همين دليل، شيطان اين نقطه ضعف را براي حمله به انسان برگزيد و اين برنامه را براي خدشه‏دار كردن نجابت انسان‏ها ابداع كرد. به همين دليل، اولين اقدام او در اين جهت، افشاي برهنگي آنان براي خودشان بود تا راه براي بي‏حيايي و وسوسه تمايلات جنسي هموار شود. حتي هم‏اكنون نيز شيطان و مريدانش همان روش محروم كردن زن از حيا و نجابت را اتخاذ مي‏كنند و هيچ برنامه پيشرفتي براي آنان متصور نيست مگر آنكه زن را براي همه نوع آدمي به معرض نمايش بگذارند.» به رغم آنكه به زنان بر چسب «دروازه شيطان» اين اصطلاح از ترتوليان (160 ـ 225 ميلادي) كشيش مسيحي وام گرفته شده است. وي مي‏نويسد: «آيا نمي‏دانيد هر يك از شما يك حواست؟ جمله خداوند درباره جنس شما، در اين عصر نيز صادق است. جرم و گناه نيز بالضروره بايد وجود داشته باشد. شما دروازه شيطان هستيد. شما نخستين متمردان از قوانين الهي هستيد. شما كساني هستيد كه كسي را وسوسه كرديد كه شيطان شجاعت كافي براي حمله‏ور شدن به او نداشت. شما به آساني انسان خداگونه را نابود كرديد. براي رهايي از دست شما ـ يعني مرگ ـ حتي فرزند خدا نيز مجبور شد مرگ را برگزيند.» (بين مسلمانان) مي‏زنند، چنين تفكري هرگز مرداد اسطوره قرآني از داستان هبوط نيست. برخي از مسلمانان، همچون مسيحيان و يهوديان، اين داستان را به منظور ابراز احساسات زن ستيز خود به كار برده‏اند. به همين دليل است كه احاديثي چون احاديث زير هنوز بين مسلمانان محبوبيت و شهرت دارند: پيامبر فرمود: «من بعد از مرگم هيچ مصيبتي مضرتر از زنان براي مردان باقي نگذاشته‏ام.» صحيح بخاري، ص 22. از ابوسعيد خدري نقل است كه پيامبر فرمود: «جهان شيرين و جذاب است و به راستي خداوند مي‏خواهد شما را جانشين خود در آن قرار دهد تا دريابد چگونه عمل مي‏كنيد. پس از وسوسه زنان بپرهيزيد؛ در حقيقت، اولين فتنه را براي قوم بني اسرائيل زنان ايجاد كردند.» صحيح مسلم، ص 1431 چرا زن خلق شد؟ قرآن، كه در زمينه خلقت يا هبوط تبعيضي در مورد زنان قائل نمي‏شود، از اين باور كه زن نه فقط از دنده مرد بلكه براي او خلق شده است، حمايت نمي‏كند. اين باور مورد قبول بسياري از مسلمانان، مسيحيان و يهوديان است. اينكه خلقت يك كل «هدفمند» (سوره حجر، آيه 85) است نه يك بازي بيهوده (سوره انبيا، آيه 16)، يكي از مضامين مهم قرآني است. انسان، شامل مردان و زنان، «در بهترين صورت» (سوره التين، آيه 4) آفريده شده و به نيكي، كه مستلزم احترام به حقوق خدا و نيز خلق خداست، دعوت مي‏شود. در قرآن به وضوح بيان شده كه نه تنها زن و مرد در پيشگاه خداوند كاملاً برابرند، بلكه حامي يكديگر و مانند اعضاي يكديگرند. به عبارت ديگر، قرآن سلسله مراتبي ايجاد نمي‏كند كه در آن مردان نسبت به زنان موقعيت برتري داشته باشند و مردان را در رابطه‏اي خصمانه به رقابت با زنان وا نمي‏دارد. زن و مرد، به عنوان مخلوقات برابر پروردگار عادل و رحيم جهان خلق مي‏شوند، خداوند كه خواستش اين است كه آنها با يكديگر در هماهنگي و نيكي زندگي كنند. به رغم تأييد برابري زن و مرد در قرآن، جوامع مسلمان هرگز زنان و مردان را موجوداتي برابر، خصوصاً در زمينه ازدواج، در نظر نگرفته‏اند. پرهيز مفرط جوامع مسلمان از پذيرش ايده برابري زن و مرد، عميقاً ريشه در اين باور دارد كه زنان ـ كه در خلقت (خلق شده از دنده‏اي كج و خميده) و در تقوا (به دليل كمك به شيطان در شكست طرح خداوند براي آدم) از مردان پست‏ترند ـ اصولاً براي استفاده مردان خلق شده‏اند. برتري مردان نسبت به زنان، كه در سنت مسلمانان (مانند مسيحيت و يهوديت) وجود دارد، نه تنها بر متون روايي، بلكه بر تفاسير معروفِ برخي عبارات قرآني نيز مبتني است. از دو عبارت قرآني سوره نساء، آيه 34 و سوره بقره، آيه 228 غالباً براي توجيه اين ادعا كه مردان از زنان برترند، بهره برداري نادرست مي‏شود. در ترجمه مودودي از متن عربي، آيه نخست به اين صورت است: «مردان سرپرست امور زنان هستند، زيرا خداوند يكي را بر ديگري برتري داده است زيرا مردان ثروتشان را براي زنان خرج مي‏كنند. لذا زنان پرهيزكار مطيع‏اند و حقوق شوهرانشان را در غياب آنها و تحت نظارت و مراقبت خداوند به دقت حفظ مي‏كنند و زناني را كه از نافرماني‏شان مي‏هراسيد، پند دهيد و آنها را از خوابگاه خود جدا كنيد و آنها را بزنيد. پس اگر از شما اطاعت كردند، به دنبال بهانه براي تنبيه آنها نباشيد؛ به اين امر توجه كنيد كه خدا والاتر از شماست، خدايي كه بزرگ و برتر است.» تأثير منفي برداشت عامه مسلمانان از آيه فوق بر زندگي زنان مسلمان قابل انكار نيست. به‏عنوان مثال، كلمه مهم جمله نخست، كلمه «قوامون» است. اين كلمه غالباً به حاكم يا رئيس و سرپرست ترجمه مي‏شود. با حاكم كردن مردان بر زنان، سلسله مراتبي مشابه سلسله مراتب ايجاد شده توسط سن پل و پيروانش در سنت مسيحي به وجود مي‏آيد. كلمه «قوامون»، به لحاظ زبان شناختي، به كساني اشاره دارد كه ابزار معيشت و حمايت (مادي) براي ديگران فراهم مي‏كنند. كاركرد حمايت مالي مردان از زنان به زمان بارداري و شير دادن فرزند مربوط مي‏شود و كاركردي صرفاً زنانه است. هدف اين آيه قدرت بخشيدن به مردان در مقابل زنان نيست، بلكه تضمين اين امر است كه وقتي زنان وظايف مهم بارداري و بچه‏داري را به عهده دارند، مسئوليت اضافي نان‏آور بودن را بر دوش نداشته باشند. به عقيده من، قرائت و فهم قرآن بر پايه حديث (و نه بالعكس) دليل اصلي بدخواني و تفسير نادرست بسياري از عباراتي است كه عموماً در جهت انكار برابري زن و مرد به كار رفته‏اند. حديث زير اغلب براي ارتقاي مقام مرد به مقام «خدا مجازي» (خداي در شكل زميني) نقل مي‏شود: «مردي با دخترش نزد پيامبر آمد و گفت: دخترم از ازدواج خودداري مي‏كند. پيامبر فرمود از پدرت اطاعت كن. دختر گفت به نام خدايي كه تو را به حق فرستاده، تا نگويي حق شوهر بر همسرش چيست ازدواج نخواهم كرد. پيامبر گفت اگر جايز بود كه بشر بر بشر ديگري سجده كند، به زن دستور مي‏دادم وقتي شوهرش وارد مي‏شود براي شكر نعمت خدا بر او (يعني شوهر) سجده كند. دختر پاسخ داد به نام خدايي كه تو را به حقيقت فرستاده، هرگز ازدواج نخواهم كرد.» ديني چون اسلام كه به شدت توحيدگر است و شريك قائل شدن براي خدا را از گناهان نابخشودني مي‏داند، مسلماً نمي‏تواند اجازه پرستش انساني توسط انساني ديگر را بدهد. از اين حديث چنين برمي‏آيد كه گويي سجده همسر در مقابل شوهرش نه خواست خداوند، كه خواست پيامبر بوده است (دادن چنين نسبتي به پيامبر خدا روا نيست). از آنجا كه مسلمانان هر كلمه، عمل يا نصيحت پيامبر را مقدس مي‏دانند، مي‏توان دريافت كه اين حديث تا چه حد بر زنان مسلمان تأثير گذاشته است. حال اين سؤال مطرح مي‏شود كه چگونه مي‏توان چنين حديثي را به پيامبر نسبت داد، پيامبري كه اصل توحيد (يكي بودن خدا) را اساس و پايه اسلام مي‏دانست؛ حقيقتاً دادن چنين نسبتي به او كاملاً بي‏معناست. بسط آنچه غرب «الهيات فمينيستي» در زمينه سنت اسلامي مي‏خواند، امروز براي آزادسازي نه تنها زنان بلكه مردان مسلمان از قيد ساختارهاي اجتماعي و نظام‏هاي تفكر ناعادلانه اهميت زيادي دارد. اين نظام‏ها و ساختارها رابطه برابر بين زنان و مردان را ناممكن مي‏سازند. براي زنان مسلمان فعال سياسي بسيار مهم است كه بدانند در دنياي معاصر نمي‏توان تنها از طريق عمل سياسي قوانين تبعيض‏آميز عليه زنان را ريشه كن كرد، بلكه حذف اين گونه قوانين با بهره‏گيري از مباحث مذهبي بهتر ميسر است. به گفته پروفسور فضل الرحمان، مشكل مسلمانان جديد در اين واقعيت نهفته است كه آنهايي كه مدرنيته را فهميده‏اند اسلام را نفهميده‏اند، و كساني كه اسلام را فهميده‏اند مدرنيته را نفهميده‏اند. در حاشيه نويسنده معتقد است منابع اسلامي ـ يعني كتاب و سنت در طول تاريخ اسلام، همواره توسط مردان و ديدگاه مرد سالارانه آنان، به نفع مردان و بر عليه زنان تفسير شده است. اين سخن نويسنده مبتني بر ديدگاهي است كه معتقد است جنسيت، تأثير اساسي در برداشت از متون دارد. آنچه در اينجا مي‏توان مطرح ساخت اين است كه جنسيت هر چند مي‏تواند در شناخت انسان تأثير گذار باشد امّا اين تأثير تا آن حد نيست كه برداشت انسان از متون ديني را متحول و كاملاً متفاوت سازد. تفسير متون ديني در اسلام، مبتني بر اصولي غير جنسيتي است هم‏چنانكه گزاره‏هاي علمي در علوم مختلف همانند دانش‏هاي رياضي، فيزيك، جامعه‏شناسي روانشناسي و فلسفه تاريخ از جنسيت و مبتني بر اصولِ علمي شكل مي‏گيرند. به اعتقاد نويسنده سه فرض كلامي در سنت مسلمانان وجود دارد كه برتري مردان بر زنان بر پايه آنها بنا شده است: 1. زن از دنده چپ مرد آفريده شده است پس به لحاظ هستي شناختي، موجودي فرعي و ثانوي است. 2. زن عامل سقوط و هبوط آدم بوده پس همه زنان موجودات شرّ و پليدي هستند. 3. زن براي مرد آفريده شده است يعني هدف از خلقت زن، استفاده مرد است پس مردان برتر از زنان هستند. درباره نگاه نويسنده دو نكته قابل توجه است: نخست آنكه فرهنگ و انگاره‏هاي جوامع اسلامي و نيز ديدگاه‏هاي برخي از انديشمندان مسلمان را نمي‏توان لزوماً ديدگاه اسلام دانست. آنچه نويسنده بدان اشاره كرده است تفكر رايج در برخي از منابع تفسيري و حديثي است امّا انديشمندان و مفسرّاني هم چون علامه طباطبايي در الميزان و بسياري از مفسران و قرآن شناسان معاصر، چنين پيش فرض‏هايي را ديدگاه اسلام نمي‏دانند و از جمله روايات خلقت حوّا از دنده چپ حضرت آدم (ع) را جعلي دانستند و بر اساس روايات معصومين (ع) مادّه اوليه خلقت حضرت حوّا را از همان گلي مي‏دانند كه حضرت آدم از آن خلق گرديده هم‏چنين آيات قرآن و روايات اهل بيت عامل سقوط آدم را گناه خودِ او مي‏دانند نه وسوسه همسرش حوّا، پيش فرض سوم ذكر شده از سوي نويسنده نيز به شدت از سوي بسياري از انديشمندان مسلمان مردود شمرده شده است. آري اگر در آيات و روايات، شأن زن، شأن آرامش بخش به مرد ذكر شده است بدين معنا نيست كه هدف از خلقت زن، آرامش بخشي به مرد است. كاركردها و مسئوليت‏هاي يك جنس هدف از خلقت او نيست هر يك از دو جنس زن و مرد با كاركردهاي مشترك و متمايز، تنها براي يك هدف خلق شده‏اند و آن كمال و قرب الي‏اللَّه است. نكته دوم آن است كه حتي اگر كسي معتقد شود زن از دنده چپ مرد آفريده شده است نمي‏توان از اين گزاره فرع بودن و قانوي بودن زن نسبت به مرد را نتيجه گرفت و اشكال سوم آن است كه با نفيِ هر سه پيش فرض و اثبات اينكه خلقت زن قانوي نيست و زن عامل سقوط و گناه آدم نبوده است و خلقتِ او هدفِ مستقلي را در بردارد، نمي‏توان نتيجه گرفت كه زن و مرد در همه حقوق و مسئوليت‏هاي خانوادگي با هم برابرند. به عبارت ديگر برابري زن و مرد در منشأ خلقت و چگونگي آفرينش و هدفِ آفرينش، هيچ‏گونه تلازمي با برابري آن دو در حقوق و مسئوليت‏هاي خانوادگي و اجتماعي ندارد، زن و مرد در نظام تفكر اسلامي با برخورداري از انسانيت يكسان داراي ارزشمندي يكساني هستند و آفرينش هر يك داراي هدف مستقلي است و آن عبوديت و تقرب به خداوند است و هدف از آفرينش زن به هيچ روي هدفِ تبعي و قانوني نيست امّا هيچكدام از پيش فرض‏ها و انگارهاي پيش گفته اين نتيجه را به دنبال ندارد كه زن و مرد داراي حقوق و وظايف يكسان خانوادگي و اجتماعي‏اند. در ديدگاه اسلامي، زن و مرد علاوه بر مسئوليت‏ها و حقوق مشترك، به دليل تقاوت‏هاي جسمي، روحي و ذهني، داراي حقوق و وظايفِ متفاوتي نيز هستند كه همگي آن‏ها مبتني بر مصالح و حكمت‏هايي است كه در متن آفرينش آن دو نهفته است و اين تفاوت‏ها در حقوق و وظايف هرگز به معني برتري يك جنس بر ديگري نيست. بسياري از روايات كه مردان را از زنان بر حذر داشته است است ناظر بر انحرافات جنسي است كه مردان بدان‏ها مبتلا مي‏شوند اين روايات در حقيقت مذمتِ زنان نيست بلكه مردان را هشدار مي‏دهد كه جاذبه‏هاي جنسي زنان، آنان را به انحراف نكشاند. آنچه نويسنده در باره مفهوم قوّاميت مرد بر زن گفته است، مبتني بر نظر علمي و كارشناسي و آشنايي با ادبيات زبان عرب نيست. بر اساس تفسير مفسران بزرگ شيعه اهل سنت و نيز زبان شناسان بزرگ و معروف، قوّام در آيه الرجال قوامون علي النساء با فضل اللَّه بعضهم علي بعض و بما انفقوا؛ به معناي «ما يقيم به» آمده است يعني كسي كه قوام و پايداريِ چيزي وابسته به اوست و به پاداشتن زن از سوي مرد تنها به تأمين معاش نيست سرپرستي خانواده در امور كلان و اساسي آن، مهمترين جنبه قوّاميت است از اين روي بسياري از مترجمان و مفسران قرآن كريم، قوّاميت را در اين آيه به معني سرپرستي دانسته‏اند. ر.ك به تفاسير الميزان، نمونه، مجمع البيان و... البته اين سرپرستي بر اساس چارچوب‏هاي اسلامي و در محدوده امور خاصي در خانواده است و بدين معني نيست كه زن در همه چيز تحتِ سرپرستي شوهر خويش است بلكه در بسياري از مسائل زندگي داراي استقلال كامل مي‏باشد آنچه مورد نظر اسلام است ضرورت وجود يك سرپرست واحد براي كانون خانواده است. چراكه اجتماعِ خانواده همچون ساير اجتماعات كوچك و بزرگ بشري، نيازمند مديريت و سرپرستي است و اسلام بر اساس صفات و ويژگي‏هاي زن و مرد و به دليل مسئوليت‏هاي پرمشغله و گاه طاقت فرساي تأمين معاش خانواده، پاسخگويي قانوني در برابر اعمال فرزندان، دفاع از خانواده در برابر تهديدها و خطرها، حمايت از خانواده در مخاطرات و فراز و نشيب‏ها و... . مسئوليت و سرپرستي كلي خانواده را بر عهده مرد قرار داده و او را موظف به بر آوردن نيازهاي مختلف همسر و فرزندان و حمايت از آنان ساخته است. در واقع سرپرستي مرد در ديدگاه اسلامي سرپرستي يك حاكم ستمگر و زورگو بر زير دستان نيست سرپرستي پدري مهربان و همسري دلسوز بر خانواده است كه با محبت و مهر به اداره خانواده مي‏پردازد. اين ديدگاه اسلام است امّا اگر در ميان مسلمانان كم بيش رويه‏هاي متفاوتي مشاهده مي‏شود شكلِ فاصله گرفتن فرهنگ مسلمانان از اسلام اصيل است نه مشكل تفكر اسلامي. نويسنده علت بد فهمي از قرآن را فهم قرآن قرآن بر پايه حديث دانسته است و معتقد است بسياري از احاديث درباره زنان جعلي و ساختگي است. بر اساس سخن معروف پيامبر(ص) كه فرمودند من دو چيز گران‏بها در ميان شما باقي مي‏گذارم كتابِ خدا و عترت يعني اهل بيتِ من، و اين دو هرگز از يكديگر جدا نخواهند شد، تفسير قرآن بدون كلام پيامبر و اهل بيت عصمت و طهارت تفسيري ناقص خواهد بود و كلمات و سخنان پيامبر و جانشينان او مهمترين منابع تفسير كتاب خدايند. آري اگر ساختگي بودن حديث يا احاديثي آشكار گردد بي‏ترديد نبايد ملاك فهم و تفسير قرآن قرار گيرد؛ چنانكه بر احاديث مجعول و نامطمئن نيز نمي‏توان بنائي محكم ساخت