پوشش و آرايش؛ آسيب‏ها و راهبردها

متن زير در پي در خواست برخي نهادهاي حكومتي از «دفتر مطالعات و تحقيقات زنان» براي ارائه ديدگاه‏هاي كلي دفتر در خصوص آسيب‏شناسي پوشش و حجاب به رشته تحرير در آمده است. طبيعي است با توجه به نياز مخاطب، جملات در نهايت ايجاز و اختصار بيان شده‏اند و ممكن است ارتباط خوانندگان محترم با اين مكتوب در ابتداي امر قدري دشوار باشد. مقدمه‏ با گذشت ربع قرن از استقرار نظام اسلامي، برخلاف انتظار، در نهادينه كردن برخي از ارزش‏هاي اسلامي و انقلابي ناموفق بوده‏ايم. وضعيت «حجاب» نشانگر ميزان موفقيت نظام در بسط ارزش‏هاي مورد نظر است. تحليل وضعيت پوشش و آرايش و بررسي عوامل خاص و عام آن، دريچه‏اي به آسيب‏شناسي اصلاحات در نظام اسلامي است؛ به اين دليل كه بسياري از عوامل قابل بحث در اين موضوع، تأثيراتي نيز در ايجاد ناهنجاري‏هاي ديگر اجتماعي از جمله ابتذال در روابط زن و مرد و فقر و اعتياد دارند. تحليل علل ناموفقيت نظام اسلامي در كنترل آسيب‏هاي اجتماعي، خود موضوع پژوهشي گسترده است اما آن‏چه بر آن تاكيد مي‏شود نظام‏مندي ارزش‏ها و هنجارهاي جامعه است؛ به گونه‏اي كه با آسيب‏ديدگي يك ضلع از اضلاع هنجارين، تمام مجموعه آسيب خواهد ديد و براي اصلاح يك ضلع نيز لازم است به بازنگري در تمام مجموعه اقدام نمود. به هر حال مي‏توان به طور مختصر به برخي از عوامل اشاره نمود: 1 ـ ضعف نگرش فرهنگي در سياست‏گذاران و برنامه‏ريزان. اتخاذ تصميمات مقطعي و نامناسب، به‏ويژه در شرايط بحراني؛ عدم اختصاص زمان، نيروي انساني و اعتبار مناسب براي آسيب‏شناسي، تحليل، سياست‏گذاري و برنامه‏ريزي، و انجام عمليات مقطعي و ناپخته و استفاده از عوامل اجرايي كار ناآشنا، نمودهاي اين ضعف است. 2 ـ فقدان نگاه جامع. با گذشت بيش از ربع قرن، هنوز استراتژي، سياست و برنامه‏هاي كلان نظام در بسياري از مقوله‏هاي فرهنگي و اجتماعي به وضوح تشريح نشده است. ملاحظه برنامه‏هاي سوم و چهارم توسعه و مقايسه آن‏ها با قانون اساسي، نشانگر فقدان جامع‏نگري و نيز ضعف تحليل تنظيم كنندگان است؛ به گونه‏اي كه در برخي موارد، مفاد قانون اساسي رساتر و شفاف‏تر از مفاد برنامه توسعه است. در اين ميان، ضرورت وجود موسسه تحقيقات استراتژيك كه مسايل اصلي حال و آينده نظام اسلامي را مطرح و مسير اصلاحات را ترسيم نمايد، غيرقابل انكار است. جزيي‏نگري و روزمرگي، از تبعات فقدان اين نگاه است كه آسيب‏هاي جبران ناپذيري بر كشور تحميل مي‏كند. 3 ـ ناهماهنگي در عملكرد مجموعه‏هاي مديريتي نظام. گاه عملكرد مجموعه‏هاي نظام بيش از آن كه مكمل يكديگر باشد، به استهلاك قوا دامن مي‏زند؛ مثلاً در حالي كه قوه قضاييه با بي‏حجابي به عنوان جرم برخورد مي‏كند، دستگاه‏هاي فرهنگي كشور زمينه‏هاي تمايل به هرزه‏گرايي و ابتذال را فراهم مي‏آورند. ابتذال در پوشش و آرايش؛ علل و عوامل‏ در تحليل علل ميل به ابتذال، علاوه بر علل خاص كه تأثيرات خاصي بر پوشش و آرايش مردم به‏ويژه زنان دارند، لازم است به علل عام كه زمينه‏ساز بروز آسيب‏هاي اجتماعي فراوان از جمله بدپوشي‏اند، نيز توجه و ميزان تأثيرگذاري هر يك را مشخص نمود. بي‏توجهي به علل عام و ميزان تأثيرگذاري هر يك از آن‏ها سبب مي‏شود كه استعدادها صرف كارهايي شود كه تأثيرگذاري آن در حصول نتيجه بسيار كم است و رفته رفته مسؤولان را به اين باور مي‏ساند كه برخورد با اين مقوله نتيجه‏اي نخواهد داد و بايد به گونه‏اي با آن كنار آمد؛ چنان كه برخي دستگاه‏هاي نظام در مورد روسپي‏گري و بي‏حجابي به اين نتيجه رسيده‏اند. به نظر مي‏رسد كه عوامل عام، تأثيري به مراتب بيشتر از عوامل خاص در گسترش اين معضل اجتماعي داشته‏اند؛ از اين رو، به برخي از اين عوامل اشاره مي‏شود: 1 ـ ناهماهنگي در نرخ رشد زير بخش‏هاي اجتماعي. انقلاب اسلامي ايران دگرگوني‏هاي بزرگي در زمينه‏هاي سياسي جامعه ايجاد كرد. انتظار آن بود كه در نظام فرهنگي و اقتصادي جامعه نيز تحولاتي اساسي صورت گيرد؛ به اين معنا كه اولاً اصلاحات فرهنگي، سياسي و اقتصادي، همگي بستر حركت به سمت اهداف توحيدي باشند، و ثانياً اين حركت اصلاحي در سه حوزه فردي، خانوادگي و اجتماعي، به شكل هماهنگ و متناسب با استعدادهاي جامعه انجام شود؛ زيرا اگر انقلاب در نظام سياسي، به همراه انقلاب در نظام فرهنگي و اقتصادي نباشد، به گستاخي سياسي منجر مي‏شود. بنابراين بايد گفت، گرچه شعار اصلي انقلاب اسلامي تحقق حيات طيبه و نوسازي معنوي بود، اما اين مهم در فرهنگ، سياست و اقتصاد به شكل متوازن محقق نشده است. در نظام اسلامي اگر نيازها در مسير تكامل الهي قرار گيرد، تمايلات، حساسيت‏ها و برنامه‏ريزي‏ها به گونه‏اي پرورش مي‏يابد كه اوّلاً: دغدغه‏هاي عمومي براساس اولويت‏هاي ديني طبقه‏بندي شود و توجه به خود و ماديات در اولويت‏هاي بعدي قرار گيرد. در اين صورت، جهت‏گيري سياست‏ها و برنامه‏ريزي‏ها هم، پيوسته در راستاي ايجاد تعادل ميان نيازها و امكانات خواهد بود. ثانياً: روحيات فرد به گونه‏اي پرورش مي‏يابد كه حس هم‏گرايي، همبستگي اجتماعي، قانون‏گرايي، ميل به امنيت عمومي و دوري از فردگرايي، در وي تقويت شود. در چنين فضايي سخن از حجاب، به دليل توجه عمومي به تقدم مصلحت اجتماعي بر تمايلات فردي، قابل پذيرش است. متاسفانه ناهماهنگي در عرصه‏هاي ياد شده، مشكلات زيادي را بر جامعه تحميل كرده است. خدمت‏گزاران نظام گمان مي‏كردند كه با افزايش و توسعه صرف امكانات عمومي مي‏توان به مردم خدمت كرد. اين گمان در صورتي صحيح است كه در كنار توسعه امكانات، احساس نيازها و مطالبات عمومي ثابت نگاه داشته شود؛ توجه به امكانات مادي، به مادي‏گرايي و غفلت از معنويت نيانجامد؛ و نرخ رشد در ميان اقشار مختلف جامعه از توازن برخوردار باشد. در غير اين صورت توسعه امكانات مي‏تواند مشكل ساز هم باشد. در ارتباط با اين موضوع، چند نكته قابل طرح است: 1 ـ 1. نرخ رشد در ميان كارگر و كارفرما، زن و مرد، بالا شهري و پايين شهري، روستايي و شهري و اقشار ديگر جامعه متوازن نبوده است. نتيجه اين عدم توازن، افزايش احساس فقر و تحقير اجتماعي در پايين شهري‏ها، احساس تبعيض در زنان و تلاش براي تغيير وضعيت موجود، و نيز افزايش حس محروميت در اقشار روستايي و تلاش براي مهاجرت بوده است. واضح است كه احساس فقر، تبعيض و محروميت، عامل بسياري از ناهنجاري‏هاي اجتماعي، از جمله روسپي‏گري و ابتذال در رفتار است. 1 ـ 2. آموزه‏هاي ديني، حدود مشروعي را براي ارضاي غريزه جنسي تعريف كرده است. امروزه از سويي فرهنگ مسلط به توسعه لذت‏گرايي دعوت مي‏كند و رسانه‏هاي نظام به احساس نياز به برقراري روابط جنسي، دامن مي‏زنند و در نتيجه، تحريكات جنسي افزايش مي‏يابد، و از سويي ديگر تعريفي از آبرومندي، هم از نظر فرهنگي و هم از نظر اقتصادي ارايه مي‏شود كه با امكانات مادي موجود براي رسيدن به آن جايگاه، ناهماهنگ است. در چنين شرايطي ميان بلوغ طبيعي و بلوغ اجتماعي (سني كه شخص داراي تحصيلات، كار و موقعيت مناسب براي ازدواج باشد) فاصله‏اي معنادار ايجاد مي‏شود؛ ميل به تشكيل خانواده، كاهش و ميل به ارضاي جنسي از طرق نامشروع، افزايش مي‏يابد. اين ناهماهنگي آثار خود را در ابتذال در پوشش و آرايش و بزهكاري جنسي نشان مي‏دهد. 1 ـ 3. به هم خوردن تعادل ميان آموزه‏هاي انقلاب (مثل قناعت، ديگرگرايي و...) و معيارهاي فرهنگي موجود كه بر مصرف‏گرايي و فردگرايي استوار است، به توسعه خود مطلق‏بيني، خودمحوري و حرص مي‏انجامد. خود مطلق‏بيني و از ميان رفتن فرهنگ هم‏گرايي و ايثار از مهم‏ترين عوامل شكاف نسل‏ها، كم شدن ميزان صبر و رضايت‏مندي، افزايش اختلافات خانوادگي و فرار دختران از خانه است. تقويت فردگرايي و لذت‏گرايي نيز از مهم‏ترين زمينه‏هاي ترويج فرهنگ ليبراليستي و گريز از تقيدات، از جمله در پوشش و روابط جنسي است. نتيجه آن كه برخلاف انتظار، خانواده كه در نظام ديني كانون توليد فرهنگ هم‏گرايي، ايثار و قناعت است، در جامعه مدرن به كانون توليد خودمحوري و مصرف‏گرايي تبديل شده و آمار اختلافات خانوادگي و طلاق به طور چشمگيري افزايش يافته است. 2 ـ حقوق محوري. اگر فرض كنيم كه احساسات و تمايلات، ذهنيت‏ها و اعتقادات و عملكردها و رفتارها سه بعد وجودي انسان‏اند، دين مدعي هدايت تمامي اين ابعاد سه‏گانه به صورت هماهنگ، در راستاي نيل به مقام عبوديت است. بدين منظور «علم اخلاق» متكفل هدايت احساسات و تمايلات قلبي، «معارف ديني» درصدد اصلاح ذهنيت‏ها و اعتقادات و «علم فقه» متصدي اصلاح رفتارهاست. توجه به اصلاح رفتارها بدون توجه به اصلاح معرفتي و اخلاقي، انساني تنسك‏گرا و قشري پرورش مي‏دهد كه فاقد فضايل اخلاقي و فرهيختگي است. از سوي ديگر حكومت، به‏ويژه در اشكال جديد آن، شأني فراتر از حفظ ثغور و ايجاد امنيت اجتماعي دارد و با تنظيم برنامه توسعه همه جانبه و سياست‏ها و برنامه‏هاي خرد و كلان، تا خصوصي‏ترين عرصه‏هاي حيات انساني را در معرض تأثير قرار مي‏دهد؛ به گونه‏اي كه مي‏توان ميان برنامه‏ها و سياست‏هاي هر نظام و اخلاق، باور و رفتار عمومي، نسبتي قابل محاسبه يافت. به عبارت ديگر، حكومت در هدايت همه جانبه در سه بعد مورد نظر نقش حساسي ايفا مي‏كند. پس اسلاميت نظام ما منوط به آن است كه الگوي جامع اصلاحات فكري، اخلاقي و عملي برمحوريت دين تنظيم گردد. اما از منظر برخي از دانشوران، حكومت اسلامي نظامي است كه در آن احكام اسلامي اجرا شود. چنين نگرشي به اسلاميت، ناشي از حقوق محوري و بي‏توجهي به اخلاق و معارف در الگوي اصلاحات ديني است. نتيجه اين نگرش آن است كه در اصلاحات بيش از هر چيز بر قانون‏گذاري اسلامي تاكيد مي‏شود؛ حال آن كه اصلاحات اجتماعي، توسعه همه‏جانبه باتوجه خاص به فرهنگ‏سازي و اصلاح اخلاقي است، چون در غير اين صورت تمايلات عمومي به سمت پذيرش احكام اسلامي هدايت نمي‏شود. مي‏توان گفت كه حكومت حوزه سرپرستي عمومي است و سرپرستي حوزه حاكميت مصلحت است. به عبارت ديگر تصرفات حكومت در شؤونات اجتماعي صرفاً با رعايت مصلحت اجتماعي جايز است و مصلحت نه مقوله‏اي صرفاً عرفي، كه برآيند توجه به اخلاق، معارف و احكام ديني در ظرف وُسع اجتماعي است؛ از اين رو بسياري از موضوعاتي كه در نگاه فردي حكمي مباح دارد، ممكن است در نگاه حكومتي واجب يا حرام شمرده شود. بنابراين، فقه حكومتي استنباط احكام اسلامي در حوزه سرپرستي اجتماعي است كه متأسفانه به دليل حاكميت نگاه انتزاعي و فردي، مغفول مانده است. نتيجه بي‏توجهي به اخلاق و معارف در حوزه حكومت اين است كه در موضوعاتي چون حجاب، حكومت بيش از هرچيز خود را موظف به تنظيم قانون و مجازات‏هاي قانوني بداند؛ در حالي كه دستگاه‏هاي فرهنگ‏ساز در نظام اسلامي زمينه‏هاي ابتذال را ترويج مي‏كنند. در نتيجه با گذشت ربع قرن از تشكيل نظام اسلامي، قانون‏گذاري و افكار و تمايلات عمومي در دو مسير متقابل سير مي‏كنند و اصلاحاتِ «فقه كفا» از آن رو كه از تربيت انسان ديني عاجز است، ثمربخش نيست. 3 ـ لذت‏محوري و دنيامحوري در برنامه‏هاي توسعه. عيسي(ع) در واپسين لحظه‏هاي درنگ خويش به حواريان فرمود: من دنيا را در مقابل شما بر زمين زده و خوار كردم، مبادا پس از من دنيا را از زمين بلند كنيد (و خود اسير دنيا گرديد). امام خميني (ره) نيز پيوسته مردم را به خدا توجه مي‏داد و سعي مي‏كرد تا با بزرگ جلوه دادن ياد خدا، توجه به آخرت و مقامات معنوي و تكريم كوخ‏نشينان و ساده‏زيستي، دنياگرايي را تحقير كند. نتيجه تحقير دنياگرايي، ميل به ساده‏زيستي، تحقير شدن طبقه رفاه‏زده، شيرين شدن سختي‏ها، ميل به تشكيل خانواده با كمترين هزينه، عدم تمايل عمومي به گناه، افزايش غيرت، تقويت روحيه سلحشوري و مقاومت، ميل به همبستگي و جمع‏گرايي بود. مهم‏ترين اثر تربيت ديني، تقويت كرامت نفس انساني است. در ادبيات ديني، كرامت نفس عامل اصلي اجتناب از گناه و رذايل اخلاقي، و دنائت نفس عامل رويكرد به هرگونه سبكسري و گناه است. مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُه، هانَتْ عَلَيْهِ شَهَواتُهُ؛ آن كس كه نفسش برايش ارزشمند شد، شهوات برايش كم اهميت مي‏شود.»؛ «مَنْ هانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُه، فَلا تَأْمَنْ مِنْ شَرِّه؛ آن كس كه خود را خوار شمرد، از شرش در امان مباش.» در مقابل، فرهنگ مادي كه اصل را بر لذت‏جويي و توسعه رفاه مي‏گذارد، حرص مي‏آفريند و انسان حريص به دنيا، در برابر دنيا احساس حقارت كرده و خود را ارزان خواهد فروخت. متأسفانه پس از جنگ، از آن‏جا كه سازندگي كشور براساس مدل توسعه كه علي‏الاصول مادي و غايت آن دست‏يابي به رفاه و لذت دنيوي است، با اصلاحاتي جزيي و موردي پي‏گيري شد، آثار مخربي هم بر فرد، هم بر خانواده و هم بر جامعه بر جاي گذاشت. ايجاد رقابت در دست‏يابي به عناوين اجتماعي، مدرك‏گرايي، فردگرايي و غفلت از سرنوشت جامعه، كم شدن ميل براي اجراي امر به معروف و نهي از منكر، كم شدن پيوندهاي خانوادگي و نظارت والدين، بالا رفتن سطح توقعات و در نتيجه عدم رضايت‏مندي از وضعيت موجود، احساس فقر و عقب‏ماندگي، ميل به تجمل در زندگي خانوادگي و ميل به خودنمايي و تبرج در جامعه، سهل‏انگاري در روابط جنسي و احساس دست و پا گير بودن و مشكل ساز شدن تشكيل خانواده، و تنوع‏طلبي، نتايج تسلط فرهنگي است كه توسط دستگاه‏هاي نظام توليد مي‏شود. وقتي كه رسانه‏ها جوانان را به لذت دعوت مي‏كنند و زمينه‏هاي تحريك جنسي را افزايش مي‏دهند، چگونه مي‏توان آنان را به تقوا و خويشتن‏داري دعوت كرد و زماني كه نظام حاكم سطح مطالبات مادي را افزايش مي‏دهد و تعريف فقر و غنا را عوض مي‏كند، چگونه مي‏توان آنان را به زهد دعوت كرد و هنگامي كه ميل به اعتبارات مادي ـ اجتماعي و مدرك‏گرايي تقويت مي‏شود، چگونه مي‏توان به جوانان توصيه كرد كه قبل از اتمام تحصيلات دانشگاهي ازدواج كنند؟! توسعه فرهنگ، مصرف‏گرايي و توجه به خود، علاوه بر اين كه اختلافات خانوادگي را دامن زد و اقشار مختلف جامعه، از جمله زن و مرد، كارگر و كارفرما و حتي ملت و دولت را در مقابل هم قرار داد، سبب شد كه همت دولت صرفاً به برآورد مطالبات مادي روزافزون مردم مصروف گردد؛ مطالباتي كه بيشتر آن در بستر فرهنگي ايجاد شده بود كه حكومت ترويج مي‏كرد. زماني كه در تريبون‏هاي نماز جمعه تهران كثرت مطبوعات و دست‏يابي به استانداردهاي قابل قبول جهاني از افتخارات نظام شمرده مي‏شد، و حمايت از احزاب و سازمان‏هاي غيردولتي در برنامه توسعه جاي مي‏گرفت، گمان نمي‏شد كه اين ابزارها توليد كننده فرهنگ تساهل و تسامح و ترويج كننده شبهات اعتقادي، منادي تغيير قوانين، به‏ويژه قوانين ناظر به حريم‏هاي اخلاقي، و خود عامل رويكرد جوانان به مفاسد اخلاقي باشند. اولين آثار فرهنگ توسعه را در تفكر، اخلاق و روش مديران نظام مي‏توان ملاحظه كرد. تغيير نگرش نسبت به رسانه از دانشگاه عمومي به وسيله‏اي براي ايجاد لذت و سرگرمي، بي‏تفاوتي مسؤولان نسبت به مفاسد اخلاقي و ابتذال در پوشش و آرايش در محدوده عملكرد خود، استفاده از زنان و دختران جوان به عنوان منشي، حيف و ميل بيت‏المال، آلوده شدن گروهي از مسؤولان به مفاسد اخلاقي و تغيير نگرش آنان نسبت به نشاط و شادي ـ از ابزارهايي جهت ايجاد زمينه‏هاي اميد به آينده و توكل بر فضل خداوند به ابزارهاي لهو و لعب ـ و حتي توصيه به توسعه روابط دختر و پسر، از جمله اين تأثيرات است. در اين رابطه چند پي‏آمد بايد به طور ويژه مورد توجه قرار گيرد: 3 ـ 1. بديهي است كه با اهتمام به ترويج فرهنگ توسعه، به تقويت باورهاي ديني و ارزش‏هاي اخلاقي و بومي چندان اهتمام نگرديد و نسل جوان روز به روز با اين ارزش‏ها فاصله گرفتند. فقدان برنامه در اين محور سبب شد كه نسل جديد عقايد خويش را تحميلي و سست بنياد احساس كند و در برابر فرهنگ بيگانه نيز احساس حقارت نمايد. خودباختگي و شيفتگي به فرهنگ غرب، پي‏آمد فقدان برنامه‏ريزي براي ريشه‏دار كردن مفاهيم و تعلقات ديني و اخلاقي بود. انباشت سوالات و پرسش‏هاي اعتقادي و سياسي نيز از عواملي بود كه به بن‏بست فكري منجر گشته و آثاري عيني در عملكردها بر جاي گذاشت. 3 ـ 2. به دليل رويكرد به الگوهاي وارداتي توسعه و عدم اهتمام به ضرورت كارآمد كردن دين در عرصه حيات بشري، جوانان و دختران كه به طور طبيعي درصدد كشف زمينه‏هاي ابراز وجود و شخصيت خويش‏اند به جاي آن كه خود را در ميدان‏هاي مسابقه در خيرات، ايثار، انفاق، نوع‏دوستي و علم نشان دهند، در مسيرهاي غلط از جمله تبرج به اثبات شخصيت خود پرداختند. 3 ـ 3. رويكرد به مدل‏هاي بيگانه و ارزش‏گذاري‏هاي غلط كه در جامعه به‏ويژه توسط تريبون‏هاي فراگير نظام، چون صدا و سيما ترويج مي‏شود، سبب شده است كه جامعه هنري و ورزشي با مختصات فرهنگي خاص الگوهاي نسل جوان را ارايه دهند و توجه جوانان به شخصيت‏هاي كم و بيش ناصالح جلب شود. 3 ـ 4. توجه افراطي خانواده‏ها به امور مادي و بي‏توجهي به معنويات و ارزش‏هاي اخلاقي، كم شدن نظارت خانواده‏ها، شيوع تفريحات ناسالم از طريق ماهواره، ويدئو، اينترنت، مجلات و نوارهاي مبتذل، و تشكيل مجالس لهو و لعب از پي آمدهاي تغيير الگوي زندگي به سمت باورهاي غربي بود كه آثار خود را در نحوه پوشش و رفتار دختران نيز ظاهر كرد. 4 ـ تضعيف كارآمدي خانواده. گرچه پي‏آمد طبيعي رويكرد به الگوهاي مادي ايجاد اختلال در كاركرد خانواده است، اما آن چه سبب شده است تا كارآمدي خانواده به عنوان محوري مستقل مورد بحث قرار گيرد، اهميت نقش خانواده از يك سو و كم‏توجهي به آن در دهه اخير، از سوي ديگر است. پيدايش ابزار مدرن از قبيل مدارس جديد، صدا و سيما و مطبوعات، تأثيراتي ناخواسته در كاركرد خانواده داشته است كه بسياري از اين تأثيرات از اقتضائات غيرقابل تغيير اين ابزاراند. اما سخن اين است كه اين تأثيرات تا چه حد قابل هدايت در مسير حمايت از خانواده و كاركرد آن و يا تضعيف كارآيي آن است؟ آن‏چه خانواده را از نهادهاي ديگر ممتاز مي‏سازد، محوريت عاطفه و هم‏گرايي است و خانواده سالم همواره كاركردي منحصر به فرد در هدايت، نظارت و بالندگي نسل آينده دارد. متاسفانه نهادهاي ديگر هر يك به جاي ايفاي نقش مكمل، نقش جانشين خانواده را ايفا كرده‏اند؛ به عنوان مثال، رسانه كه در اصل مي‏تواند بهترين ابزار تقويت پيوند ميان والدين و فرزندان باشد، به ايفاي نقش والدين مي‏پردازد و حوزه نقش‏آفريني آنان را تا حدود زيادي محدود مي‏سازد. كاهش اقتدار والدين در خانواده، به كاهش ميزان تأثيرگذاري نظارتي و هدايتي آنان در رفتارهاي مختلف، از جمله پوشش و آرايش و برقراري ارتباط منجر مي‏شود. رسانه‏هاي مكتوب نيز پيوسته بر به رسميت شناختن استقلال فرزندان، به گونه‏اي تاكيد مي‏كنند كه به كاهش اين اثربخشي بيانجامد. عوامل خاص‏ 1 ـ بي‏توجهي به زمينه‏هاي طبيعي ميل به تبرج و خودنمايي در زنان. اصولاً نقطه افتراق مهم موضوع حجاب از موضوع روابط دختر و پسر و رفتارهاي نامشروع جنسي، كه در تحليل‏ها كمتر به آن توجه مي‏شود، آنست كه بدحجابي بيش از آن كه ناشي از ميل به تظاهرات جنسي و جلب جنس مخالف باشد، ناشي از ميل به خودنمايي و جلب توجه عموم است. جلوه‏گري زنان در مجالس زنانه نشانگر ميل طبيعي زن به تزيّن و خودآرايي است كه چه بسا پس از ازدواج تا آستانه چهل سالگي نيز به قوت خود باقي بماند. آموزه‏هاي ديني نيز نه تنها بر وجود اين تمايل در زنان صحه مي‏گذارد، بلكه توصيه‏هايي براي به كارگيري صحيح آن به ميان مي‏آورد. متأسفانه وجود اين ميل طبيعي در زنان چنان كه شايسته بود، مورد التفات قرار نگرفت و به دليل غفلت نظام اسلامي و نهادهاي ديني از هدايت اين استعداد طبيعي، سكان هدايت آن به دست نهادها و شخصيت‏هاي فاقد صلاحيت افتاد. 2 ـ اختلاط و ارتباط غيرضروري و نامتناسب زن و مرد در مراكز، نهادها و موسسات رسمي و غيررسمي، به‏ويژه در مراكز آموزش عالي. 3 ـ سوء استفاده از جذابيت‏هاي ظاهري زنان در فعاليت‏هاي هنري و اقتصادي. 4 ـ ضعف مديريت نظام در ارايه اسوه‏ها و الگوهاي جذاب حقيقي و مجازي به منظور انتقال غير مستقيم ارزش‏ها و هنجارهاي اسلامي به نسل نو. 5 ـ تقابل و اصطكاك فعاليت نهادهاي فرهنگي و اجرايي. تعدد سازمان‏ها و نهادهاي مسؤول و فقدان نهاد هماهنگ كننده، و اين موضوع سبب شده است كه بسياري از فعاليت‏ها موازي و ناهماهنگ باشد؛ به عنوان مثال، دستگاه‏هاي تبليغي مرتبط با موضوع حجاب سياست مشتركي را دنبال نمي‏كنند؛ چنان كه با دستگاه‏هاي اجرايي و برنامه‏ريزان نظام هم، هم‏آهنگ نيستند. 6 ـ عدم تبيين صحيح مسأله حجاب. اين كه پس از گذشت بيش از 30 سال هنوز كتاب «مسأله حجاب» استاد مطهري(ره) بهترين كتاب در موضوع حجاب شناخته مي‏شود، بيش از آن كه ناشي از توانمندي علمي آن متفكر عظيم‏الشأن باشد، ناشي از كم‏كاري در حوزه فرهنگ ديني است. متأسفانه ما نتوانسته‏ايم در موضوع حجاب، متناسب با سطوح مختلف، آثار علمي ارزشمند و جذاب توليد كنيم. 7 ـ عدم تأمين صحيح و به هنگام نيازهاي جنسي. در جامعه‏اي كه نهادهاي رسمي آن به دليل تأثيرپذيري از فرهنگ بيگانه و نهادهاي بين‏المللي، موضوع ازدواج جوانان را به عنوان يكي از نيازهاي اصلي به رسميت نمي‏شناسند و گاه بالا رفتن سن ازدواج را مثبت و ناشي از ميل به استقلال جوانان تلقي مي‏كنند تشكيل خانواده را نيازمند برخورداري از توان مديريتي و بلوغ اجتماعي مي‏دانند كه در سنين بالا احراز مي‏گردد، و گاه با تدوين نظرسنجي‏هاي غيركارشناسانه و ناصحيح، اشتغال، آزادي و امنيت را مهم‏ترين نيازهاي دختران كشور و ازدواج را در رتبه آخر اهميت نشان مي‏دهند، و در كشوري كه راه‏هاي ارضاي نامشروع سهل‏الوصول‏تر از راه‏هاي مشروع ارضاي نياز جنسي (ازدواج دائم يا موقت) است، رويكرد نسل جوان به ابتذال در پوشش و رفتارهاي تحريك كننده جنسي، طبيعي به نظر مي‏رسد. 8 ـ ترويج فرهنگ يكسان‏سازي زن و مرد و بي‏توجهي به تفاوت تمايلات، نيازها و رفتارهاي «زنانه و مردانه». فرهنگ ليبرال فمينيستي، تفاوت‏هاي زن و مرد را ناديده مي‏انگارد، زنان را به آزاد شدن از قيدهاي خانوادگي و اجتماعي فرا مي‏خواند، هرگونه تفاوت را مصداق نابرابري زن و مرد مي‏داند، و به دنبال فتح قلعه‏هاي مردانه، حملات بي‏دريغ خود را نسبت به اموري چون مادري، خانه‏داري و عفاف زنان و غيرت‏مندي و حفظ ناموس توسط مردان آغاز مي‏كند و آسيب‏پذيري‏هاي خاص زنان، احساسات ويژه آنان و مراقبت‏هاي ضروري جامعه و خانواده نسبت به آنان را ناديده مي‏گيرد. در اثر رواج اين فرهنگ، دختران و زنان جوان بيش از پيش از فطرت و پيشينه فرهنگي خود جدا مي‏شوند و به دنبال ايفاي نقش‏هاي مردانه و برداشتن حريم‏هاي جنسيتي و اخلاقي به پيش مي‏روند. 9 ـ سياسي شدن موضوع حجاب. پس از انقلاب، حجاب به عنوان نماد زن مبارز و انقلابي مطرح شد. مسؤولان نظام گرچه با طرح اين‏چنيني موضوع حجاب در مراحلي به دست‏آوردهايي نيز نايل شدند، اما نتيجه سياسي شدن حجاب اين بود كه مخالفان سياسي نظام و كساني كه نسبت به عملكرد سياسي، اقتصادي يا فرهنگي بخش‏هايي از نظام اعتراض داشتند، نمادهاي انقلابي‏گري و طرفداري از نظام، از جمله حجاب را مورد تعرض قرار دادند. 10 ـ ترويج فرهنگ تساهل و تسامح از سوي مديريت‏ها و دستگاه‏هاي نظام. در عصر سازندگي و پس از آن در عصر اصلاحات، دستگاه‏هاي فرهنگي كشور به‏ويژه وزارت ارشاد و صدا و سيما، خود مروج جريان ابتذال شدند. جرياني كه در عصر سازندگي با اعطاي مجوز به رمان‏هاي جنسي آغاز شده بود، با ورود به عرصه توليد فيلم‏هاي عشقي، آهنگ‏هاي محرك و برگزاري مجالس لهو و لعب، استانداردهاي جديدي را به جامعه معرفي و عناصر هنري مروّج ابتذال را تا سطح الگوهاي جذاب در جامعه مطرح نمود. 11 ـ فقدان سيستم هدايتي براي بروز نشاط و انرژي نسل جوان. شور و نشاط جواني از يك سو و وجود مشكلاتي چون بالا رفتن سن ازدواج، مشكل بي‏كاري و كم شدن ميزان تحرك بدني در جوامع مدرن از سوي ديگر، نياز به تخليه انرژي جوانان و نوجوانان را به يك ضرورت تبديل كرده است. فقدان مديريت براي هدايت آزادسازي اين انرژي سبب بروز رفتارهاي ناهنجار در پوشش، آرايش و ارتباط با ديگران مي‏شود. در ساليان اخير اين موضوع يكي از دغدغه‏هاي مديريت‏هاي مياني بوده است اما به دليل تحليل‏هاي غلط و ضعف در برنامه‏ريزي‏ها، لهو و لعب به محور اصلي بسياري از اجتماعات جوانان تبديل شده و خود به توسعه مفاسد اجتماعي كمك كرده است؛ به همين دليل هرگاه سخن از نشاط جوانان به ميان مي‏آيد، مسايل خلاف شرع به ذهن تبادر مي‏كند. 12 ـ توليد و عرضه لباس‏هاي نامناسب. بسياري از جوانان از اين موضوع گلايه مي‏كنند كه لباس، جوراب، كفش و چادرهاي مناسب بسيار گران و كمياب‏اند؛ به عبارت ديگر نظام از آنان رفتاري را انتظار دارد كه از آن پشتيباني تداركاتي نشده است. 13 ـ فعاليت‏هاي سازمان يافته در مخالفت با حجاب. يك دهه قبل، مجله اكونوميست طرح مقابله با بنيادگرايي اسلامي را با محوريت اصلاحات سياسي، اقتصادي و برداشتن حريم‏هاي اخلاقي به‏ويژه در روابط دختر و پسر مطرح كرد. در ساليان اخير ترويج ابتذال به يكي از دغدغه‏هاي بنيادهاي بين‏المللي و گروه‏هاي داخلي تبديل شده است. يكي از روزنامه نگاران فمينيست داخلي معتقد است كه: «NGOهاي دانشجويي به شدت در حال افزايش‏اند و به عقب راندن چارچوب‏هاي رسمي حجاب از جمله فعاليت‏هاي آنان است.» ضرورت تابوشكني حتي در مواردي چون هم‏جنس‏گرايي و روابط نامشروع، ايجاد شبهه در ميان جوانان به‏ويژه دانشجويان و مورد اختلاف نشان دادن آموزه‏هاي ديني در مورد حجاب**از جمله نكات مطرح شده اين است كه: 1 ـ تشريع حجاب براي تمايز زنان مومن از بردگان و اهل كتاب و به جهت احترام به آنان بوده است و امروزه موضوعيتي ندارد؛ 2 ـ حجاب گرچه از واجبات است اما مسأله‏ي فردي است كه حكومت نبايد در مورد آن حساسيت نشان دهد.*#* از جمله مواردي است كه تشكل‏هاي غيرمذهبي به آن پرداخته‏اند. 14 ـ به كارگيري روش‏هاي غلط براي گسترش حجاب. پي‏گيري موضوع گسترش فرهنگ عفاف در جامعه بيش از آن كه مبتني بر يك سياست و طرح روشن، علمي، برگرفته از آموزه‏هاي ديني و قابل اجرا باشد، مبتني بر حساسيت‏هاي مقطعي، سليقه‏هاي غلط و افراطكاري افراد فاقد بينش بوده است كه نمونه‏هايي از آن عبارت‏اند از: تاكيد بر رعايت حجاب دختران در مدارس حتي در فضاهاي پوشيده و به دور از نامحرم؛ تاكيد بر رعايت گونه خاصي از حجاب در تمامي مناطق اعم از گرمسير و سردسير، شهري و روستايي، محيطهاي كاري، فضاهاي اجتماعي و... بدون وجود هيچ توجيه صحيح شرعي؛ حساسيت بيش از حد در استفاده از چادر در محيطهايي مثل دانشگاه آزاد كه به دليل فضاي خاص حاكم بر آن، اكتفا به حد واجب حجاب بهتر به نظر مي‏رسد. 15 ـ عملكرد رسانه‏هاي تصويري. بي‏شك سيما و سينما مهم‏ترين نقش را در تغيير هنجارها در ساليان اخير داشته‏اند؛ به‏ويژه مجموعه‏هاي تلويزيوني تأثيرات برنامه‏هاي ورزشي صدا و سيما را در ايجاد حساسيت‏هاي نابه‏جا، موضوع‏سازي و ترويج الگوهاي منحط نبايد از نظر دور داشت. كه به دليل برقراري ارتباط بيشتر با مخاطبان، در اين زمينه فعال‏تر عمل كرده‏اند. فيلم‏ها و مجموعه‏هاي طنز آپارتماني، مروج فرهنگ اختلاط و بي‏ضابطگي در روابط زن و مرد بيگانه و ابتذال در پوشش و آرايش بوده‏اند. روابط قبل از ازدواج، هنجارشكني، عدم دخالت والدين در مسايل مهم فرزندان به‏ويژه موضوع ازدواج و مسايلي از اين دست به وفور در آن‏ها يافت مي‏شود. نكته قابل تأمل اين كه رسانه به شدت نمايانگر وضعيت منحصر به فرد كلان شهرهاست؛ به اين معنا كه با ارايه مدل‏هايي از آرايش، پوشش، رابطه و نوع سلوك كه مخصوص مناطق و گروهي خاص از كلان شهرهاست، در عمل مهم‏ترين عامل انتقال اين فرهنگ به شهرهاي كوچك و روستاها تبديل مي‏شود و به تدريج هنجارهاي قشري خاص را به مناطق ديگر توسعه مي‏دهد. پوشش و آرايش؛ جهت‏گيري‏ها و سياست‏ها تدوين طرح جامع، تكيه بر نقش محوري مردم، هماهنگي در تمام سطوح، مرحله‏بندي و استمرار فعاليت‏ها اصول كلي اصلاحات بنيادين را تشكيل مي‏دهند. مي‏توان با تفصيل بيشتر سياست‏ها را برشمرد: 1 ـ اصل قرار گرفتن فرهنگ‏سازي. گرچه اقدامات قضايي و برخورد با متخلفان از ضرورت‏هاي يك طرح جامع است، اما بايد به خاطر داشت كه در ادبيات ديني محور اصلاحات، فرهنگي است و اقدامات بازدارنده نقشي مكمل و در حد ضرورت ايفا مي‏كند، به علاوه صرفاً در شرايطي كه فرهنگ عمومي مساعدت نمايد مي‏توان با پشتوانه خواست مردمي با مجرمان مقابله كرد. نكته مهم اين است كه حكومت هيچ‏گاه قدرت مقابله با اكثريت را ندارد؛ بنابراين وقتي با جرم گسترده‏اي كه اكثريت افراد جامعه را آلوده كرده است مواجه‏ايم، ابتدا لازم است با موارد بسيار مستهجن كه اكثريت جامعه آن را زشت مي‏دانند بر خورد شود و در درازمدت و با ايجاد زمينه‏هاي فرهنگي، رفته رفته دايره اقدامات به گروه‏هايي ديگر كه در شرايط جديد (پس از اقدامات فرهنگي) در اقليت قرار گرفته‏اند، گسترش داده شود. در ايجاد زمينه‏هاي فرهنگي، گاه نيازمند ايجاد شوك فرهنگي به جامعه بر اساس يك طرح هدفمند هستيم. 2 ـ اولويت اصلاح در نهادهاي حكومتي. علامت موفقيت اصلاحات آن است كه در نقطه شروع آن، حكومت باشد، كه هم نشانگر جديت نظام در اصلاحات است و هم آثار تربيتي بر اقشار مردم دارد. الناس بامرائهم اشبه منهم بآبائهم؛ شباهت مردم به حاكمانشان از شباهت آنان به پدرانشان بيشتر است.» در اين زمينه اصلاح صدا و سيما و وزارت ارشاد بايد در رأس اولويتها باشد. 3 ـ ضرورت پيوستگي فعاليت‏ها. فعاليت‏ها نبايد گرفتار جزر و مد، سلايق و روزمرگي‏ها شوند. 4 ـ هماهنگي كليه دستگاه‏هاي مرتبط. هماهنگي ميان نهادهاي سياستگذار، قانونگذار، برنامه‏ريز، مجري و نظارت كننده، هماهنگي ميان نهادهاي حكومتي و غيردولتي، هماهنگي ميان تمامي دستگاه‏هاي فرهنگ‏ساز و رسانه‏هاي تبليغي است كه مي‏تواند حركتي همساز و پويا بيافريند. 5 ـ رعايت ترتيب و تدريج. از آن‏جا كه عوامل ميل به ابتذال در پوشش و رفتار، متعدد و مختلف‏اند، اصلاح آن نيز منوط به انجام اقدامات متعددي است كه هر يك بايد در شرايط خاص خود انجام شود؛ بنابراين هرگونه تعجيل و يا مجامله مي‏تواند موفقيت طرح را با مشكل مواجه سازد. 6 ـ پررنگ كردن نقش مردم در اصلاحات و توسعه مطالبات مردمي از نهادهاي حكومتي به منظور پاسخ‏گو كردن آنان در موضوع حجاب، اصلاح روابط در محيط كار و... .كارآمدي دستگاه‏هاي حكومتي منوط به آن است كه پيوسته تحت فشار افكار عمومي باشند. در اين زمينه توسعه تشكل‏هاي مردمي كه زمينه حضور كارآمدتر مردم در صحنه را فراهم كنند، لازم به نظر مي‏رسد. هم‏چنين لازم است مردم و نهادهاي غيردولتي، بار اصلي عمليات را بر دوش بكشند و دولت به حمايت غيرمستقيم و هدايت آنان همت گمارد. 7 ـ ضرورت آموزش ديدن عاملان طرح (به‏ويژه مسؤولان) و نيروهاي عمل كننده مردمي. 8 ـ اصل قرار گرفتن تكريم شخصيت انساني افراد. بايد نهي از منكر، مقابله با مجرمان و تحميل مجازات‏هايي كه در مقابل جرم قرار مي‏گيرد، به گونه‏اي باشد كه حتي‏الامكان به تحقير شخصيت مجرم و جرأت بر ارتكاب محرمات نيانجامد. در سيستم تربيتي اسلام، اصل بر تربيت از راه‏هاي مسالمت‏آميز است. امام علي(ع): «لا تَكُوَنَنَّ مِمَّنْ لا يَنْفَعْهُ الْعِظَهُ إلّا إذا بالَغْتَ في‏ إيلامِه فِإنَّ إِلْإِنْسانَ يَتَّعِظُ بِالْأَدَبِ وَالْبَهائِمُ لا يَتَّعِظُ إِلَّا بِالضَّرْبِ؛ از كساني مباش كه اندرز دادن به آن‏ها فايده‏اي ندارد مگر آن كه در ملامتشان بكوشي، چون كه انسان با ادب پند مي‏گيرد و چهارپايان‏اند كه جز با ضرب راه پيدا نمي‏كنند.» 9 ـ اصلاح نظام الگوسازي. در الگوسازي‏ها و قهرمان‏پروري‏ها هيچگاه نبايد افراد بي‏هويت و مبتذل در كانون توجه جوانان قرار گيرند. هم‏چنين بايد الگوهاي جديدي براي نسل جوان آفريد كه مظهر خلاقيت، پشتكار، صبر، گذشت، ديگرگرايي، تحول‏آفريني و ثبات شخصيت‏اند. از اين رو دستگاه‏هاي فرهنگي موظف‏اند با اعمال سياست‏ها و برنامه‏هاي هماهنگ قهرمانان ملي را از انحصار چهره‏هاي موجود خارج كنند و چهره‏هاي ماندگار از ميان كساني انتخاب شوند كه در خدمت اهداف نظام قرار مي‏گيرند. 10 ـ استفاده از راهكارهاي فعال در مقابله با فرهنگ غرب به جاي روش‏هاي منفعلانه. بايد به جاي اكتفا به پاسخگويي به شبهات ايجاد شده، با طرح پرسش‏ها و ايجاد چالش، طرفداران ليبراليسم را به انفعال كشاند و ناكارآمدي نظام غرب را در مورد آزادي و برابري زنان به طور ملموس نشان داد. نتيجه اين سياست، نشان دادن تزلزل غرب در ترسيم الگوي دفاع از زنان و تضعيف تبليغات ليبراليست‏ها در مورد دست‏آوردهاي ادعايي‏شان در اين موضوع است. 11 ـ حمايت از ناهيان منكر. ناهيان از منكر بايد در انجام وظايف خود احساس قدرت كنند و طرف مقابل آنان بايد احساس كند كه نظام به طور جدي از نهي از منكر حمايت مي‏كند؛ به عبارت ديگر، شخص متخلف بايد در مقابله با ناهيان از منكر احساس رعب كند. اين سخن البته به معناي تجويز عمليات خشن نيست بلكه به اين معناست كه هزينه تعرض به ناهيان منكر بايد افزايش يابد. 12 ـ توجه به تناسب فعاليت‏ها از نظر زماني، مكاني و شرايط ديگر. نحوه مقابله با بزه بايد هماهنگ با شرايط باشد. به راحتي مي‏توان مواردي را در شهر قم يا شهرستان‏هاي كوچك، مصداق بدحجابي و ناهنجاري رفتاري دانست و با آن مقابله كرد، اما در شمال شهر تهران نمي‏توان به همين گونه برخورد كرد. از نظر زماني هم شايد در ماه مبارك رمضان بهترين شرايط براي شروع طرح اصلاح ناهنجاري‏ها فراهم باشد، چون زمينه‏هاي توجه به امور معنوي بيشتر و گرايش به ابتذال كمتر است. 13 ـ مرحله‏بندي در برخورد با متخلف. هميشه ترس از مجازات بايد از مجازات سنگين‏تر و مجرم پيوسته از عاقبت عمل خود واهمه داشته باشد، وگرنه نيروي انتظامي در كنترل مجرمان ناكام مي‏ماند. پوشش و آرايش؛ بايسته‏ها و راهبردها الف: راهبردهاي عام‏ راهبردهاي عام، اهداف مرحله‏اي و برنامه‏هايي هستند كه تأثيراتي عام، از جمله در موضوع پوشش و آرايش بر جاي مي‏گذارند. توجه به اين راهبردها از آن رو حايز اهميت است كه گمان نشود با اصلاحات جزيي و موردي و با اقدامات خاص مي‏توان تحولي اساسي در وضعيت موجود ايجاد كرد. هنجارهاي يك جامعه نظام‏مند است و چنان كه گفته شد براي اصلاح در هر محور نياز به بازنگري و اصلاح در مجموعه‏اي از امور هستيم. به طور خلاصه مي‏توان به برخي از اين راهبردها اشاره نمود: 1 ـ تدوين برنامه توسعه با محوريت دين و فرهنگ. در اين راستا ترسيم شاخص‏هاي ديني رشد و توسعه ضروري به نظر مي‏رسد. 2 ـ ايجاد اصلاحات بنيادين در مقوله هنر به‏ويژه در حوزه رسانه‏هاي تصويري. هم‏اكنون سكس، خشونت و طنز از مهم‏ترين محورهاي جذابيت شمرده مي‏شوند؛ از اين رو در مجموعه‏هاي تلويزيوني با سوژه‏هاي ديني نيز كم و بيش از عامل طنز و سكس استفاده مي‏شود. به نظر مي‏رسد رسالت مهم پژوهشكده‏هاي هنري و دستگاه‏هاي رسانه‏اي تمركز برمحورهاي جديد جذابيت، از جمله جذابيت‏هاي عاطفي، جذابيت مبارزه با هواي نفس، ايثار، مبارزه با مشكلات و ثبات عقيده باشد، تا كم كم جذابيت‏هاي جنسي و طنز (به معناي لودگي و سبك‏سري و تمسخر اشخاص) جاي خود را به جذابيت‏هاي ديگر از جمله تمسخر رذايل اخلاقي و شخصيت‏هاي منفي بدهد. از اين رو بايد نظام ارزش‏گذاري ما به سمت پرورش هنرمندان نوآور به جاي هنرمندان كليشه‏اي برود تا هنرمند جرأت پرداختن به جذابيت‏هاي جديد را در خود بيابد. 3 ـ اصلاح عملكرد مسؤولان. از آن‏جا كه مردم بيش از هر چيز از بزرگان خود الگو مي‏گيرند، عملكرد مسؤولان بايد با حساسيت بيشتري نظارت شود. استخدام منشي‏هاي زن، نحوه سلوك با جنس مخالف در محيط كار، اختلاط در محيطهاي فعاليت و نحوه پوشش مسؤولان بايد تحت انضباط درآيد و مديراني به مسؤوليت منصوب شوند كه نسبت به رعايت و اجراي آموزه‏هاي ديني حساس باشند. 4 ـ تقويت مرزهاي زنانگي و مردانگي. در فرهنگ اسلامي زن خود را موجودي ارزشمند و در حيثيت انساني همتاي مرد و در عين حال، متفاوت از او مي‏داند. كه در برخي زمينه‏ها، كاركردها، مسؤوليت‏ها و حتي حقوق تفاوت‏هايي با مرد دارد و اين تفاوت در سلوك اجتماعي و خانوادگي را دليلي بر ضعف شخصيت خود نمي‏داند. در صورت تقويت احساس زنانه است كه مي‏توان انتظار رفتاري زنانه و متفاوت از مردان را از وي داشت و او را دعوت به رعايت حجاب و رفتار عفيفانه نمود. 5 ـ ترسيم آرمان‏هاي مرحله‏اي براي دختران و پسران. مشكل اساسي جوانان ما فقدان الگو و آرمان متعالي در زندگي است. بدون تعريف آرمان‏هاي متعالي، نمي‏توان الگوهاي صحيحي را ارايه نمود. به علاوه، صنعت نظام در آرمان‏سازي سبب نمي‏شود كه نسل جوان بي‏آرمان بماند، بلكه آرمان‏هاي بدلي و منحط را مي‏پذيرد و الگوهاي مناسب با آن را نصب‏العين مي‏سازد. رسالت و وظيفه سياستمداران استراتژيك نظام با مساعدت دستگاه‏هاي فرهنگي و هنري اين است كه بتوانند آرمان‏هايي را تعريف و براي نسل جوان الگوسازي موضوع‏آفريني كنند، به گونه‏اي كه همواره توجه آنان به نقاطي جذاب و متعالي معطوف باشد. 6 ـ تقويت پايگاه خانواده. ارتقاي سطح اطلاعات والدين و آموزش آنان نسبت به ارزش‏ها و چگونگي نهادينه كردن آن، ترسيم دقيق سياست ارتباطي آموزش و پرورش با خانواده، به گونه‏اي كه به تقويت نقش خانواده بيانجامد، تقويت نقش تأثيرگذار كارشناسان تربيت اسلامي بر خانواده‏ها، تقويت حس مسئوليت‏پذيري والدين در قبال فرزندان و آموزش نحوه نظارت بر عملكرد آنان، آموزش والدين نسبت به تربيت جنسي فرزندان و اجتناب از ايجاد زمينه‏هاي تحريك جنسي در خانه، و توجه دادن فرزندان به لزوم هماهنگي با والدين، از مواردي است كه در اين راستا توصيه مي‏شود. شايد مهم‏ترين مقطع براي تأثيرگذاري، آموزش زوج‏هاي جوان در آستانه ازدواج يا بلافاصله پس از آن باشد. شروع زندگي با محوريت اخلاق، توجه به مراقبت‏هاي حين انعقاد نطفه، پرهيز از لقمه حرام و شبهه‏ناك، مراقبت‏هاي عاطفي از اطفال و انتقال آموزه‏هاي ديني كه از قضا بسيار كارآمد و موثر است، مي‏تواند زندگي را از همان ابتدا در مسير سالم قرار دهد. بدين‏منظور بايد آموزشياران ويژه‏اي را با محوريت دين تربيت كرد. بر اين نكته پاي مي‏فشاريم كه يكي از مهم‏ترين مشكلات زوج‏هاي جوان، فقدان آگاهي‏هاي لازم است و بايد بخشي از اين آگاهي‏ها در مقاطع مختلف تحصيلي و بخشي هنگام ازدواج به آنان منتقل شود. 7 ـ مقابله با بي‏كاري. از آن‏جا كه در فرهنگ ديني، بي‏كاري منشأ آسيب‏هاي فراواني است و شروع به بزهكاري در اغلب اوقات از آن ناشي مي‏شود، اولاً بايد اهتمام دولت بيش از گذشته به ايجاد زمينه‏هاي اشتغال معطوف گردد؛ ثانياً با اين فرض كه تا درازمدت معضل اشتغال حل نشده باقي خواهد ماند، بايد زمينه فعاليت‏هاي مثبت را (هرچند بدون دريافت مزد) در قالب ايجاد و توسعه تشكل‏هاي امدادي، زيست محيطي، علمي، هنري و... كه هر گروه از آن‏ها بخشي از نيازهاي منطقه يا كشور را تأمين مي‏كنند، فراهم نمود. لازم است جوانان به كارهاي خير، خداپسندانه و مردمي مشغول شوند تا احساس هويت و ارزشمندي كند. اين احساس تا حدود زيادي آنان را از گناه باز مي‏دارد. مي‏توان با استفاده از روش‏هايي انگيزه آنان را در اقدامات مثبت افزايش داد؛ به عنوان مثال نام كساني كه در ايجاد يك فضاي سبز مشاركت كرده‏اند در همان محل نصب شود. دستگاه‏هاي فرهنگي بايد بي‏كاري را تحقير و بي‏كار را سبك شمارند و ارزش فعاليت‏هاي عام‏المنفعه غيردرآمدزا را در اذهان عمومي ارتقا دهند. درگذشته در برخي شهرهاي كشور نيروي انتظامي اقدام به جمع‏آوري جوانان ولگرد و تحويل آنان به اردوي كارآموزي مي‏كرد و آنان موظف بودند مدتي در اين محل به كار اجباري بپردازند. مي‏توان با اصلاحاتي اين طرح را به عنوان كارآموزي افراد بي‏كار مورد مطالعه قرار داد. 8 ـ پايين آوردن سن ازدواج. پيوندهاي زناشويي و برخورداري از پشتوانه‏هاي عاطفي و خروج از دنياي تنهايي در ايجاد تعادل رواني و عدم ميل به گناه نقش اساسي ايفا مي‏كند. در خبرها آمده بود كه دولت روسيه به منظور كم كردن جرايم، سن ازدواج قانوني را از 18 به 14 سال كاهش داده است. تأمين نياز جنسي، رفتارهاي مخاطرآميز و غيرمنطقي را به‏ويژه در حوزه مسايل جنسي كاهش مي‏دهد. نمي‏توان پوشيده داشت كه گروهي از بدحجابان به دليل عدم تأمين جنسي و عاطفي و به نيت فريفتن جوانان اقدام به اين كار كرده‏اند. اصلاح فرهنگ ازدواج و امكان‏پذير كردن ازدواج در شرايط سخت اقتصادي، به حل اين مشكل كمك مي‏كند. ضابطه‏مند كردن ازدواج موقت و اصلاح نگرش‏ها به آن نيز مي‏تواند مشكل جنسي بخشي از جوانان را حل كند، گرچه نمي‏تواند مزاياي تشكيل خانواده و ازدواج دائم را داشته باشد. 9 ـ اصلاح روش‏هاي تربيتي. آن‏چه نظام تربيت ديني را از نظام ليبراليسم ممتاز مي‏سازد، تقويت اراده، كرامت شخصيت، توكل به خداوند، استقبال از مشكلات، محدود كردن شهوت توسط عقل، دوري از دنيا محوري و تعبد به وحي است، در حالي كه نظام ليبراليسم برپايه هواپرستي و لذت‏گرايي، حاكميت شهوت بر عقل، فردگرايي و نسبيت‏گرايي در ارزش‏ها استوار است. در دهه‏هاي اخير، پرورش اخلاقي نونهالان و نوجوانان ما در دست دستگاه‏هايي بود كه كم و بيش، در زير پوسته‏اي از شعارهاي مذهبي، فرهنگ بيگانه را ترويج كرده‏اند و لازم است فرهنگ ديني در نظام پرورشي ما نهادينه شود. 10 ـ تحقير فرهنگ ليبرال. امروزه آزادي، فردگرايي و نسبيت‏گرايي در تريبون‏هاي نظام اسلامي ترويج مي‏شود و لازم است فرهنگ ليبراليسم مورد نقد اساسي قرار گيرد و هم در تبليغات سازنده، تحقير گردد. 11 ـ بازنگري نسبت به نشاط و شادابي نسل جوان و راه‏هاي تحقق آن. حفظ و تقويت نشاط اجتماعي، ايجاد زمينه‏هايي براي رهاسازي صحيح انرژي جوانان، و ايجاد فضاي مفرّح و شاد در راستاي تجديد قوا و دوري از كسالت و خمودگي از وظايف هر نظامي است كه البته در الگوي اسلامي آن بر دوري از غفلت و دنيازدگي، در عين توجه به صحت جسم و روان و كاميابي‏هاي روا، تاكيد شده است. متأسفانه در كنار تاكيد بر جنبه‏هاي بازدارندگي شرع، در هدايت عمومي به لذت‏هاي حلال و ثمربخش و زمينه‏سازي براي آن چندان همت نكرده و تدبير اين مهم را به دست ناصالحان سپرده‏ايم؛ به گونه‏اي كه امروزه سخن از لذت و نشاط تداعي كننده انجام محرمات و مرزشكني است. ب: راهبردهاي خاص‏ راهبردهاي خاص به اهداف و انتظاراتي نظر دارد كه درخصوص موضوع حجاب قابل طرح‏اند. اين راهبردها گاه به مقوله تبيين، گاه به مقوله تبليغ و ترويج، گاه به اجرا و گاه به نظارت نظر دارند. 1 ـ ايجاد حس عزت‏مندي و افتخار در بانوان محجبه، از جمله با نشان دادن موفقيت علمي و فرهنگي آنان، آرامش خاطر آنان در فعاليت‏هاي اجتماعي، بزرگداشت زنان محجبه و الگوسازي از ايشان، نمايش مقاومت آن‏ها در برابر كشف حجاب در داخل و خارج از كشور، و حمايت از نشريات و